Windmolens vanuit lucht

Gezonde en veilige Energietransitie

Hier vindt u een beeldverhaal over een gezonde en veilige Energietransitie.
Feiten en gezondheidseffecten, het actuele beleid en dynamische kaarten.
Meer achtergrondinformatie nodig? Bekijk het hier.

Inleiding

Het klimaat verandert wereldwijd en ook in Nederland. De gemiddelde temperatuur is over de afgelopen eeuw gestegen, de hoeveelheid en intensiteit van neerslag zijn toegenomen en zeer warme dagen komen vaker voor. Het realiseren van de klimaatdoelen van Parijs (2015) is nodig om verdere opwarming van de aarde en de gevolgen daarvan zo veel mogelijk te voorkomen. Om aan de afspraken van Parijs te voldoen moet Nederland overstappen van fossiele brandstoffen op duurzame energiebronnen zoals zon en wind. Inzetten op energietransitie betekent dat we onze energie steeds meer halen uit hernieuwbare bronnen, zoals zonne- en windenergie. En dat we het gebruik van fossiele brandstoffen verminderen om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan.

Beleid

De Nederlandse overheid wil fossiele energiebronnen vervangen door energie die het milieu minder belast. Maatregelen om deze duurzame bronnen in te zetten, zoals zonne- en windenergie, staan beschreven in het Klimaatakkoord (2019) en het Energieakkoord (2013). Het doel van het Klimaatakkoord is een vermindering van broeikasgassen met 49% in 2030 en met 95-100% in 2050. De maatregelen in het Klimaatakkoord kunnen, door het verdwijnen van de fossiele bronnen en hun emissies, winst opleveren voor gezondheid, veiligheid en natuur. Om bij het realiseren van de energietransitie de kansen voor gezondheid, veiligheid en natuur te benutten en negatieve effecten te voorkomen of zoveel mogelijk te beperken, is een systematische beoordeling hiervan nodig.

Effecten op de Gezondheid

In een onderzoek dat recent naar de Tweede Kamer is gestuurd, zijn de gezondheidseffecten van de energietransitie in kaart gebracht, oftewel de overgang van fossiele energiebronnen op bijvoorbeeld zonne- en windenergie. Die overgang blijkt per saldo positief voor de gezondheid te zijn. Het gaat daarbij vooral om de positieve gevolgen voor de luchtkwaliteit, en daarnaast ook geluid en veiligheid (RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2021). In het kader van de SLA wordt geschat dat de reductie van de ziektelast door luchtverontreiniging in 2030 40% bedraagt. Het klimaatakkoord voegt daar 2% aan toe. Na 2030 zal er nog meer reductie plaatsvinden door het verdwijnen van fossiele brandstoffen.

Nieuwe energiebronnen kunnen echter ook negatieve effecten hebben op gezondheid en de veiligheid. In opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft het RIVM uitgezocht wat deze effecten kunnen zijn. Voor de gezondheid hebben vooral windenergie en biomassa negatieve effecten. Windturbines kunnen hinder veroorzaken bij omwonenden. Installaties om biomassa te verbranden en houtkachels veroorzaken luchtverontreiniging. De gezondheidseffecten van deze factoren en daarnaast zonne-energie staan hieronder benoemd. De gevolgen van de energietransitie op de gezondheid elders (vanwege winning van grondstoffen, productie en transport, komen hier niet aan de orde, maar verdienen zeker ook aandacht.

Windturbines op land

Samenvatting: In algemene zin is er een verband gevonden tussen het geluidniveau veroorzaakt door windturbines en hinder. Ook lijkt er een verband met slaapverstoring, al zijn er nog weinig studies uitgevoerd. Over het algemeen is het bewijs voor zelf gerapporteerde effecten op de slaap sterker dan voor objectieve slaapindicatoren.
•    Geluid kan (ernstige) hinder veroorzaken. Volgens recente metingen ondervinden in Nederland ruim 7300 mensen ernstige hinder door geluid – inclusief laagfrequent geluid – van windturbines (Welkers et al., 2019). Dit is ongeveer 0,5% van de ernstige geluidhinder in NL.
•    Toename van geluidhinder wordt verwacht omdat er meer en grotere windturbines komen. Daarnaast zijn niet-akoestische factoren zoals geluidgevoeligheid, communicatie, vertrouwen in de autoriteiten, eigen regie en verandering van het landschap, van invloed op de hinder.
•    Voor slaapverstoring is geen direct effect aangetoond, maar lijkt wel indirect effect mogelijk (dwz. de hinder zelf leidt tot slaapverstoring).
•    De slagschaduw van windturbines kan hinder genereren door het stroboscopisch effect, de wisseling tussen wel en geen schaduw. In de milieuwetgeving zijn voorschriften opgenomen om deze hinder te beperken. Via de vergunning zijn windturbines bijna altijd verplicht voorzien van een stilstand-voorziening, die de windturbine uitschakelt op momenten dat  slagschaduw op woningen kan optreden..
•    Windturbines hebben ook impact op de vogel- en vleermuissterfte. Naar schatting sterven jaarlijks circa 50.000 vogels door botsingen met windturbines (MilieuCentraal, 2021). Er wordt aan gewerkt om dit te verminderen. Want ondanks dat dit aantal slechts een fractie is van de sterfte door katten, gebouwen en verkeer, is het voor sommige (kwetsbare) soorten een belangrijke bron van sterfte.

Zonne energie

Op daken:
•    Toepassing van zonne-energie heeft nagenoeg geen effecten op de gezondheid. Het veroorzaakt geen luchtverontreiniging of geluid. De omvormers genereren wel elektromagnetische velden (EMV), maar de veldsterkte waaraan men kan worden blootgesteld ligt onder de door de overheid gehanteerde blootstellingslimiet. Daarnaast zal de feitelijke blootstelling zeer laag zijn omdat mensen niet in de buurt verblijven.
•    Omvormers kunnen door trillingen een bromtoon veroorzaken (laagfrequent geluid). Een andere oorzaak van een brommend of zoemend geluid is de ventilator. Door de omvormer in een ruimte te plaatsen waar men niet vaak verblijft, zoals een zolder of garage, en de omvormer op de juiste manier te plaatsen, kan hinder door bromtonen worden vermeden of beperkt. Een andere oplossing is een micro-omvormer te gebruiken. Deze produceert geen laagfrequent geluid.
•    Risico op brand: In  2018 waren er 27 branden geregistreerd, meestal bij woningen (TNO, 2019). Volgens het IFV neemt het aantal branden met zonnepanelen toe. Onvakkundige installatie blijkt een veelvoorkomende oorzaak te zijn. Voor monteurs en installateurs geldt dat er bij de installatie van zonnecellen op daken extra risico’s zijn vanwege het werken op hoogte. Door de omvang en groei van deze markt is de arbeidsveiligheid een aandachtspunt.
Zonneparken:
•    vermoedelijk beperkte, lokale risico’s op stoffen in de bodem en het grondwater (door slijtage, beschadiging, weer, reiniging, onkruidbestrijding, reparaties). Goede monitoring is wel belangrijk, onder meer met het oog op bescherming waterwingebieden.
•    brand in zonnepanelen kan deeltjes tot op grote afstand laten neerdalen. Hierdoor kan verontreiniging ontstaan aan voedselgewassen, weides, bodem en grondwater.

Biomassa
Biomassa (oa hout) kan omgezet worden in bruikbare energie: verbranding, vergisting en vergassing.
•    Bij verbranding van biomassa komen schadelijke stoffen vrij, zoals fijn stof en stikstofoxiden, die effect hebben op de gezondheid. Grote biomassacentrales, met een vermogen groter dan 15 MW, moeten aan strengere emissienormen voldoen dan kleinere centrales (vermogen tussen 1 en 15 MW) en warmteketels (vermogen kleiner dan 1 MW).
•    In feite zijn hout- en pelletkachels die worden gebruikt voor verwarming van woningen en andere gebouwen ook – zeer kleine – biomassa installaties. Biobrandstoffen die bijgemengd worden kunnen zorgen voor een schadelijker mengsel aan verontreinigende stoffen dan gewone brandstoffen.
•    Geurhinder: In het recente Onderzoek Beleving Woonomgeving (representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking) geeft 5,4% van de ondervraagden aan ernstige hinder van houtrook te ondervinden en meldt 2,8% van de respondenten slaapverstoring (Van Poll, 2020). Van alle gemelde bronnen van geurhinder zorgen open haarden en allesbranders voor de grootste overlast. Aan de ene kant wordt deze geurhinder gekenmerkt door optredende piekbelastingen, afhankelijk van seizoen, stookgedrag en weersomstandigheden. Aan de andere kant betreft het een aanzienlijke groep mensen. De ziektelast is dus zeker niet verwaarloosbaar. Geurhinder bij biomassa installaties voor vergisting en verbranding is een lokaal aandachtspunt.

 

Conclusies en Expertisepunt

Conclusies Veiligheid
Wat veiligheid voor bewoners betreft moet er genoeg afstand zijn tussen windturbines en woonwijken. Windturbines kunnen een risico voor de arbeidsveiligheid opleveren, (oa door werken op hoogte). Verder moeten windturbines veilig worden geïnstalleerd en onderhouden. Dat geldt ook voor zonnepanelen, batterijen en warmtepompen. Bij het gebruik van waterstof en biogas zijn maatregelen nodig om de kans op brand en explosie zo klein mogelijk te houden.

Conclusies Gezondheid
In het onderzoek dat medio 2021 naar de Tweede Kamer is gestuurd, zijn de gezondheidseffecten van de energietransitie in kaart gebracht. Die overgang blijkt per saldo positief voor de gezondheid te zijn. De gezondheidswinst is aanzienlijk, vooral gerelateerd aan luchtkwaliteit en daarnaast ook geluid en veiligheid. Toch zijn er ook bij duurzame energie belangrijke aandachtspunten en potentiele negatieve effecten. Dat geldt met name ten aanzien van hinder bij windmolens die soms stressreacties op kunnen roepen en luchtkwaliteit bij biomassa. Rond windmolens is het daarom van belang om binnen het proces goed aandacht te besteden aan omwonenden; daarbij valt te denken aan tijdige inspraak, benutten van mogelijkheden tot meeprofiteren en het bieden van nazorg.

Omvang effecten
Hoe groot de effecten op gezondheid en veiligheid precies zijn, hangt af van de keuzes die de Nederlandse overheid zal maken welke nieuwe energiebronnen waar worden gebruikt. De resultaten van dit onderzoek kunnen bij die keuzes worden meegenomen. Het rapport reikt ook mogelijkheden aan om de negatieve effecten te verkleinen. Door de komende jaren goed te blijven volgen welke effecten de nieuwe energiebronnen hebben, kan de overheid tijdig bepalen of bijsturing nodig is.

Expertisepunt Windenergie en Gezondheid
Op steeds meer plekken is er onrust over de impact van windmolens op de gezondheid. De zorgen over gezondheidseffecten zijn flink toegenomen, omdat overal in het land gekeken wordt of er ruimte is voor extra wind- en zonne-energie. Dit leidt tot steeds meer vragen aan GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst ’en, die ook steeds complexer worden. Om goed antwoord te kunnen blijven geven op al deze vragen gaan RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu- en GGD’-experts samenwerken in het Expertisepunt Windenergie en Gezondheid. Zo wordt gezorgd dat de kennisbasis actueel blijft en snel gereageerd kan worden op ontwikkelingen en nieuwe publicaties.

Windmolens

Windturbines: hoogte, vermogen en geluidbelasting

Op de onderstaande kaart is de hoogte en het vermogen van de turbines te zien (status voorjaar 2021). Ook is als aparte laag in de kaart getoond hoeveel geluid windturbines veroorzaken. Zie de legenda voor toelichting over de geluidbelasting. Het is ook mogelijk om in te zoomen op een specifieke locatie (Atlas Leefomgeving, voorjaar 2021).

Windturbines en Geluid

Energielabels

Naast het benutten van schone energie is het ook van belang waar en hoe je het verlies aan energie zoveel mogelijk kunt beperken.

Met een energielabel kunnen kopers en huurders in één oogopslag zien of een woning zuinig of onzuinig met energie is. Een energiezuinige woning betekent een lagere energierekening, meer wooncomfort en minder CO2-uitstoot, dus beter voor het milieu. Het energielabel helpt je om je huis comfortabeler en energiezuiniger te maken. Het laat je zien hoe zuinig je huis is, en wat je kunt doen om dit te verbeteren. Bij de verkoop of verhuur van een huis is moet je een geldig geregistreerd energielabel hebben.

Energielabel

Het energielabel voor woningen geeft met de klassen A++++ (groen, zeer zuinig) tot en met G (rood, zeer onzuinig) aan hoe energiezuinig een huis is in vergelijking met soortgelijke huizen. Een energiezuinig huis heeft goede isolatie, triple of HR++ glas, energiezuinige verwarming en zonnepanelen. Het energielabel is een document waarin deze kenmerken zijn beschreven.

Kaart Energielabels gebouwen
Naast het document met het energielabel is er ook een dynamische kaart beschikbaar met het energielabel van alle woningen.
In de onderstaande kaart staan de energielabels van gebouwen in Nederland opgenomen (2021). Er kan tot straat- en woningniveau worden ingezoomd.

Energielabels Gebouwen (2021)

Regionale Energie Strategie (RES)

RES

Eén van de afspraken uit het Klimaatakkoord is dat 30 energieregio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe het best duurzame elektriciteit op land (wind en zon) opgewekt kan worden. Maar ook welke warmtebronnen te gebruiken zijn zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. Waar is ruimte en hoeveel? Zijn de plekken maatschappelijk gezien acceptabel en financieel haalbaar? In een Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft elke energieregio zijn eigen keuzes. Het Nationaal Programma RES ondersteunt de regio’s bij het maken van de RES’en door kennis te ontwikkelen en delen, procesondersteuning te bieden en een lerende community te faciliteren. Daarnaast verbindt ze partijen, agendeert knelpunten en signaleert koppelkansen om de ambities te kunnen verwezenlijken. 

Medio 2021 dienen de regio's de eerste versie  van de RES in (RES 1.0). Deze wordt vervolgens elke 2 jaar herzien. De RES biedt een kader, waarna de gemeenten het aandeel op hun grondgebied in hun omgevingsbeleid moeten verwerken, inclusief het regelen van de financiering. Op de website van RES staat veel achtergrondinformatie, ook over de inbedding van energietransitie binnen omgevingsvisie en omgevingsplannen.

Uit de praktijk

Het Netwerk Maak Ruimte voor Gezondheid heeft in juni 2021 een webinar georganiseerd over de gevolgen van de energietransitie voor de gezondheid. De presentaties daarvan zijn beschikbaar in de Gids Gezonde Leefomgeving. In het webinar is aandacht besteed aan de volgende onderwerpen: 

  • een overzicht van de effecten van energietransitie op gezondheid en veiligheid.
  • hoe een goed ontwerp van zonne- en windparken het landschap juist meer aantrekkelijk kan maken.
  • de belevingsaspecten van nieuwe energiebronnen (windparken, zonneweides, biomassa).
  • ervaringen met burgerparticipatie rondom de plaatsing van windturbines.

Een goed ontwerp van windparken en aandacht voor de landschappelijke inpassing ervan is belangrijk, ook voor het draagvlak. Recent is een rapport van NVTL verschenen, waarin praktijkervaringen gebundeld zijn uit een Community of Practice Windturbines en Landschap.

In de video hieronder wordt nader ingegaan op het belang van burgerparticipatie rondom energietransitie. In het Friese dorp Echten is Ko lid van de lokale energiecoöperatie Dorp Centraal. Hij vindt het belangrijk dat bewoners deel kunnen nemen aan de transitie naar groene stroom. Hoe kunnen inwoners het beste betrokken worden bij de energietransitie? En welke valkuilen zijn er? Bekijk hieronder de video voor het verhaal van Ko van den Brink.

Meepraten en meedoen

Inspraak is een uiterst nuttig instrument wanneer het invloed wordt. Het doel wat je zou willen bereiken als consument is deelnemer worden in het transitieproces naar groene stroom toe. Ik hoef niet gehoord te worden. Als ik maar deel kan nemen aan het proces.

We willen allemaal vreedzaam samenwerken maar laten we eerst kijken waar de verschillen zitten. Dan heb je een botsing, maar uit die botsing kun je nieuw beleid samenstellen. Maar je moet die botsing niet uit de weg gaan. Ik zou een blije consument zijn als er een dashboard zou zijn waarop ik bijna dagelijks kan zien wat er in mijn nabijheid gebeurt. Ik zou alleen graag geïnformeerd willen worden over de voortgangen direct bij mij om de hoek. Hoever zijn we met die transitie, wat gaan we doen?

Meer Weten?

Energietransitie Algemeen:
Energietransitie RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu: https://www.rivm.nl/onderwerpen/energietransitie
Energietransitie iPLO: https://iplo.nl/thema/maatschappelijke-opgaven/energietransitie/
Regionale EnergieStrategie: https://regionale-energiestrategie.nl/default.aspx
Regionale Energie Strategie: zoekgebieden en locaties

Gooijer L, Mennen MG (2021). Klimaatakkoord: effecten van nieuwe energiebronnen op gezondheid en veiligheid in Nederland. RIVM rapport 2021-0054.
https://www.rivm.nl/publicaties/klimaatakkoord-effecten-van-nieuwe-ener…

Windenergie:
RIVM: Windmolens en Gezondheid
Kamp I, Berg vd GP (2020). Gezondheids-effecten van windturbine-geluid: een update. RIVM rapport 2020-0150.
White K, Kamp I van, Welkers D (2020) Factsheet Laagfrequent Geluid.
NVTL (2021). Windenergie en Landschapskwaliteit
Kamerbrief over de uitspraak van de Raad van State over de normen van Windturbines

Houtrook en Gezondheid:
https://www.rivm.nl/houtrook

Data en Kaarten over Energie en Energietransitie in Nederland:
RVO Dataportaal Energietransitie: https://www.rvo.nl/gemeenten-provincies-en-waterschappen/dataportaal-en…
Nationale Energie Atlas:     https://www.nationaleenergieatlas.nl/
Atlas Leefomgeving:        https://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten

Webinars Energietransitie:
Webinar Maak Ruimte voor Gezondheid: Gezondheid en Energietransitie (juni 2021)
Aan de Slag met de Omgevingswet: Webinar Omgevingsvisie en Energietransitie (april 2021)

Energiebesparing:
Energielabels Woningen: https://www.energielabel.nl/woningen/
MilieuCentraal Energiebesparing: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/