Doel van de stap Oriënteren is om de vraagstelling, de beleidsopgave en de lokale context te verhelderen. Dat doe je door een analyse van de documenten te maken en gesprekken te voeren met sleutelpersonen. Leg de uitkomsten, inclusief een eerste inschatting van kansen en bedreigingen, vast in een startnotitie, als uitgangspunt voor de verdere stappen.
De stap Oriënteren bestaat uit de volgende substappen:
- Verhelder opgave
- Ga in gesprek
- Maak startnotitie
Hoe ga je aan de slag?
Maak met hulp van het werkblad Oriënteren een compact overzicht van de belangrijkste lokale ontwikkelingen op het gebied van demografie, leefomgeving en gezondheid (A). Zorg dat de scope past bij de opgave en de schaal ervan (buurt, wijk, gemeente, regio). Daarna vul je het aan na gesprekken met sleutelpersonen. Het werkblad bevat suggesties voor hierbij te betrekken partijen (B) en een format voor de startnotitie die je in deze stap wilt opleveren (C).
Praktijkvoorbeelden Oriënteren
Gezond verdichten
Lees het verslag terug van de bijeenkomst Gezond verdichten in urbane en rurale gebieden om te zien wat oriënteren op kan leveren.
Assendorp
Lees het praktijkverhaal "geen blik voor de deur, maar groen!" waarin oriënteren een belangrijke eerste stap was.
Andere voorbeelden
- Ruimte voor andere (externe) voorbeelden zoals een bestaande startnotitie gezonde leefomgeving
- ...
- ...
- ..
A) Verhelder opgave
Wat?
Breng de (beleids)opgave in kaart en benoem welke regionale en gemeentelijke ontwikkelingen relevant zijn voor deze opgave. Bij Meer Weten vind je een overzicht van de algemene regelgeving en beleid over gezonde leefomgeving. Probeer zicht te krijgen op regionale en gemeentelijke ambities en beleid en de (relatie met) uitvoeringsplannen. Welke ambities voor een gezonde leefomgeving staan in het collegeakkoord? Zijn er al omgevingsvisies en -plannen?
Waarom?
Krijg inzicht in de maatschappelijke, sociale en ruimtelijke ontwikkelingen, welke ambities en vraagstukken binnen een gemeente of regio relevant zijn voor een gezonde leefomgeving en welke randvoorwaarden al zijn gesteld.
B) Ga in gesprek
Wat?
Bespreek bevindingen uit de beleidsopgave en de analyse van de lokale context vroegtijdig met stakeholders/belanghebbenden [keuze term]. Afhankelijk van de beschikbare tijd kun je deze gesprekken afzonderlijk voeren of meerdere partijen tegelijkertijd uitnodigen. Betrek in elk geval het bevoegd gezag en beleidsmedewerkers van de gemeente en/of provincie, zoals gebiedsregisseurs. GGD en de Omgevingsdienst zijn belangrijke adviseurs. Ga in deze fase zeker ook in gesprek met (vertegenwoordigers van) inwoners. Zie het werkblad Oriënteren voor mogelijke andere partijen.
Waarom?
Bestuur, professionals en belanghebbenden [link naar actoren in inleiding/visual] kunnen de informatie uit stap A aanvullen en voorzien van context en duiding. Een verkennend gesprek helpt om behoeften, aandachtspunten en kansen vroegtijdig in beeld te krijgen.
C) Maak startnotitie
Wat?
Verwerk de informatie uit de documentanalyse en de gesprekken in een startnotitie. Beschrijf daarin:
- de belangrijkste doelen voor een gezonde leefomgeving (volgens meerdere partijen);
- de belangrijkste kansen en bedreigingen (volgens meerdere partijen).
Het resultaat van deze stap is een startnotitie Gezonde Leefomgeving waarin je de uitgangspunten, doelen, kansen en bedreigingen van het project vastlegt. Afhankelijk van de lokale mogelijkheden en behoeften kan dit heel globaal zijn of meer uitgewerkt. Gebruik deze notitie om tijdig draagvlak te krijgen en om richting te geven en focus te houden in de volgende stappen.
Resultaat
Het resultaat van deze stap is een startnotitie Gezonde Leefomgeving waarin je de uitgangspunten, doelen, kansen en bedreigingen van het project vastlegt. Afhankelijk van de lokale mogelijkheden en behoeften kan dit heel globaal zijn of meer uitgewerkt. Gebruik deze notitie om tijdig draagvlak te krijgen en om richting te geven en focus te houden in de volgende stappen.
Start met de hoofdzaken
Een te uitgebreide analyse in deze fase levert mogelijk weinig concrete aanknopingspunten op voor de lokale situatie en kan veel tijd kosten. Beschrijf daarom primair de lokale en regionale beleidsontwikkelingen die relevant (kunnen) zijn voor dit project. Benut hiervoor het werkblad.
Zorg voor bestuurlijk draagvlak voor de startnotitie
Zorg dat er vroegtijdig bestuurlijk draagvlak is voor de startnotitie. Dat is belangrijk, omdat bij mogelijk lastige keuzemomenten in een latere fase op deze notitie wordt teruggegrepen. Deze notitie schetst namelijk de kaders waarbinnen wordt gewerkt. Een heldere startnotitie helpt om onnodige discussies in een later stadium te voorkomen.
Benut koppelkansen
Check of in de startnotitie benoemde suggesties optimaal zijn verbonden met andere opgaven, plannen en/of lopende activiteiten. Zo kunnen mensen, middelen en budget efficiënter worden ingezet op verschillende opgaven tegelijk. Zie hiervoor ook de Handreiking Samenwerking.
Anticipeer tijdig op financiële impact
Laat de financiële of organisatorische haalbaarheid in deze eerste fase nog geen belemmering vormen. Deze aspecten worden in latere stappen wel belangrijk. Verken wel tijdig de (on)mogelijkheden voor (co)financiering, zodat je hier in een volgende fase op kunt voortbouwen.
Benoem belang monitoring en evaluatie
Het is van belang hier zo vroeg mogelijk aandacht aan te besteden, liefst al in de startnotitie. Benoem daarin ook kort de uitkomsten en adviezen uit eerdere verwante evaluaties.
Wettelijke kaders
Als je je oriënteert is het in ieder geval van belang dat je voldoet aan, en gebruik maakt van, de wettelijk verplichte instrumenten. Wil je daar meer over weten? Neem eens een kijkje bij Wettelijke instrumenten.
Leidende principes
Ben je op zoek naar waar je nu zoal aan moet denken bij een gezonde leefomgeving? Verschillende organisaties werkten aan overzichten met Er zijn verschillende beschrijvingen met leidende principes die je daarbij kunnen helpen.
Let op: Deze instrumenten bevatten ook bijbehorende voorbeelden en uitwerkingen, daar hoef je je in deze fase nog niet in te verdiepen.
- Het RIVM formuleerde 11 vertrekpunten, opgenomen in de Toolbox;
- De GGD werkt vanuit 10 kernwaarden die zijn beschreven in de GGD Kernwaarden voor een gezonde leefomgeving.
Samenwerken
Je goed oriënteren doe je samen met anderen. Andere professionals én bewoners hebben een andere, waardevolle blik op de situatie. Maar wie moet je er allemaal bij halen? En hoe doe je dat effectief? Meer toelichting lees je op Samenwerken. Er zijn verschillende hulpmiddelen om je te helpen door dit proces. Op Procesinstrumenten zie je een selectie van behulpzame instrumenten, gericht op de gezonde leefomgeving. Enkele passende instrumenten zijn:
- Het RIVM maakte de Handreiking Samen werken aan een gezonde leefomgeving (2025) die gericht is op het verbeteren van de noodzakelijke nauwe samenwerking tussen professionals uit verschillende beleidsdomeinen, instellingen en organisaties. Betrokken professionals hebben vaak verschillende achtergronden met andere perspectieven, drijfveren, werkwijzen, middelen en een ‘eigen taal’. Hoe vind je elkaar, hoe leer je elkaar begrijpen? Bij deze handreiking hoort een set vragen die je helpt om op een laagdrempelige, gestructureerde manier het gesprek over samenwerking te starten en/of voort te zetten.
- Op Loket Gezond Leven staat praktische informatie en handvatten voor het opstarten en versterken van de samenwerking
- Ervaar je financiële belemmeringen? Kijk dan eens naar de Handreiking Samen bouwen aan een gezonde leefomgeving, zo lukt het wel om financiering te vinden (RIVM, 2025)
- Werkblad: stap Oriënteren [LINK] – praktisch hulpmiddel voor het uitvoeren van deze stap.