In een gezonde leefomgeving voelt iedereen zich prettig en kan iedereen meedoen. Ten minste, in theorie. Iedereen betekent in de praktijk helaas niet altijd iedereen. Daarom is het belangrijk de leefomgeving universeel te ontwerpen en bij ruimtelijk inrichten te zorgen voor toegankelijkheid en sociale veiligheid. Én om bij een ontwerpproces diverse groepen gebruikers te betrekken. Om ieders behoeften te weten te komen.

Op deze pagina vind je informatie over uitgangspunten voor een inclusieve leefomgeving, universeel ontwerpen, voorbeelden van lokaal toegankelijkheidsbeleid en praktische tips bij ontwerpen voor specifieke groepen.

Uitgangspunten

Voor iedereen een integraal toegankelijke leefomgeving ontwerpen is een hele opgave. Wil je de leefomgeving voor iedereen toegankelijk maken, start dan met deze zes B's van Inter, het Vlaams expertisecentrum toegankelijkheid:

  • Beschikbaar: is het er als mensen het nodig hebben, bijvoorbeeld openingstijden?
  • Bereikbaar: kan iedereen er komen, bijvoorbeeld met het openbaar vervoer? En zonder drempels of omwegen?
  • Betreedbaar: kan iedereen er gemakkelijk naar binnen, naar buiten, erop of eraf? Ook als je geen trappen kunt nemen?
  • Bruikbaar: kunnen mensen doen wat ze van plan zijn?
  • Begrijpelijk: begrijpt iedereen alle informatie? Ook zonder alles twee keer te moeten lezen?
  • Bekend: kun je eenvoudig opzoeken of terugvinden wat je nodig hebt?

Het Nederlandse Kenniscentrum Sport en Bewegen voegt hier nog vier* B’s aan toe:

  • Betrouwbaar: voelt iedereen zich veilig en welkom?
  • Behaaglijk: is de omgeving aantrekkelijk en comfortabel voor iedereen?
  • Betaalbaar: is toegang tot de locatie betaalbaar (gratis of voor acceptabele prijs)?
  • Betrokken: zijn bij totstandkoming van de omgeving belanghebbenden betrokken bij het ontwerp ervan?

*Het Kenniscentrum noemt zelf nog een vijfde B: Beweegstimulerend. Deze kan, in de context van deze site, opgevat worden als het streven naar een leefomgeving die gezond is en zien we hier als reden om te werken aan toegankelijkheid en inclusie, niet als uitgangspunt.

Met deze 10 B's als uitgangspunt bij ruimtelijke plannen werk je aan een leefomgeving die voor iedereen prettig is. Mensen voelen zich er vrij en doen mee, ongeacht iemands geslacht, gender, beperking, financiële situatie of etnische achtergrond. Alleen in zo'n inclusieve leefomgeving hebben alle gebruikers baat bij een gezonde leefomgeving. Iedereen kan zich er bewegen, verplaatsen, elkaar ontmoeten, gezond eten en ontspannen.

Ontwerpen voor iedereen

De B's concreet maken, kan via universeel ontwerpen. Daarbij kies je voor een inrichting van de leefomgeving die bruikbaar is voor uiteenlopende gebruikers. Het levert een ontwerp op dat voor alle gebruikers duidelijk, overzichtelijk en voorspelbaar is. Denk aan goede verlichting, voorkomen van obstakels en/of stille plekken zonder prikkels. Denk ook aan een inrichting die goed zichtbaar is en – waar mogelijk – ook hoorbaar en voelbaar. Door de beleving van de omgeving via meerdere zintuigen mogelijk te maken, kunnen mensen die niet alle zintuigen even goed kunnen gebruiken, terugvallen op een zintuig die beter functioneert.

Niets over ons zonder ons

Vanaf het begin rekening houden met alle mogelijke gebruikers, dat doe je door een zo divers mogelijke groep bewoners te betrekken, vooraan in het ruimtelijke proces. Zo gebruik je de ervaringsdeskundigheid van verschillende groepen en voorkom je eventuele kostbare aanpassingen in een latere fase. Let bij participatie wel op dat betrokken bewoners niet alleen hun persoonlijke ervaring inbrengen, maar die van de groep die ze vertegenwoordigen.

Nodig voor kleine groep, comfortabel voor iedereen

Ontwerpen voor alle leeftijdsgroepen en voor groepen met een beperking leidt niet alleen tot een betere leefomgeving voor deze specifieke groepen, voor wie het echt nodig is. Het maakt de leefomgeving voor iedereen beter! Hoe duidelijker en voorspelbaarder de openbare ruimte, hoe prettiger het is er is voor álle gebruikers. Niet alleen omdat iedereen wel eens tijdelijk minder mobiel is. Denk aan wandelen met een kinderwagen, je verplaatsen met krukken of in een rolstoel door een blessure. Ook als je er niet afhankelijk van bent, is een universeel toegankelijke leefomgeving comfortabel.

Andere argumenten voor een leefomgeving voor iedereen:

  • Het aantal ouderen en mensen met een chronische aandoening neemt toe. Denk aan dementie bijvoorbeeld;
  • Nederland moet zich houden aan verdragen en (inter)nationale afspraken, zoals het VN-verdrag Handicap, dat Nederland in 2016 heeft ondertekend. En de Europese toegankelijkheidswet uit 2019. Bekijk de brochure VN-verdrag Handicap voor meer informatie.

Ambities

De huidige openbare ruimte is lang niet overal integraal toegankelijk voor iedereen. En het is een illusie dat dit op korte termijn wel het geval is. Toch kun je ambitieus zijn op dit onderwerp. Bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat bij alle ruimtelijke plannen toegankelijkheid vanaf het begin onderdeel is van het proces. Zo worden níeuwe locaties wel voor alle mogelijke gebruikers ingericht. Wanneer je dat doet voor loop- en fietsroutes en plekken voor ontmoeting, ben je al een heel eind.

Lokaal beleid

De gemeente Den Haag en de gemeente Alphen aan den Rijn hebben lokaal toegankelijkheidsbeleid ontwikkeld. Met daarin eisen over toegankelijkheid bij alle ruimtelijke vernieuwingen en aanpassingen. Alphen aan den Rijn stelt bijvoorbeeld extra toegankelijkheidseisen rondom publieke voorzieningen zoals bijvoorbeeld het station, de bibliotheek en het gemeentehuis. En Den Haag betrekt vertegenwoordigers van mensen met een beperking bij inrichtingsplannen.

Meer weten?

Hieronder een aantal suggesties voor ontwerpen voor bepaalde groepen. Dit is geen compleet overzicht, maar kan een eerste impuls geven aan ontwerpen voor iedereen.

Vragen of suggesties?

Deze pagina is tot stand gekomen op basis van verschillende gesprekken met onder andere ambtenaren uit het fysieke domein die werken aan een toegankelijke en inclusieve openbare ruimte van de diverse gemeenten. Is deze informatie incompleet, incorrect of heb je vragen of suggesties mail dan naar info@gezondeleefomgeving.nl.