Gezondheid goed meenemen in ruimtelijke planvorming en gebiedsontwikkeling. Dat vraagt om samenwerking tussen verschillende disciplines en partijen. Én om een gestructureerde aanpak. Dit stappenplan – een verdieping op de ‘Aan de slag’-stappen – helpt je daarbij.
Door gezondheid vanaf het begin mee te nemen in planvorming en gebiedsontwikkeling kunnen gezondheidsrisico’s worden beperkt en kansen voor gezondheid benut. Een integrale aanpak en brede blik helpt om ruimtelijke keuzes beter af te stemmen op de gezondheid en het welzijn van inwoners.
Dit stappenplan helpt gemeenten, GGD’en en andere betrokken partijen om gezondheid op een gestructureerde manier mee te nemen in gebiedsontwikkeling en ruimtelijke planvorming. Het biedt een praktisch overzicht van logische stappen, hulpmiddelen en informatiebronnen om de kwaliteit van de leefomgeving in samenhang met gezondheid te analyseren, te beoordelen en te verbeteren.
Hieronder staat een schematisch overzicht van het stappenplan Gezonde Leefomgeving.
Het stappenplan gezonde leefomgeving is weergegeven als een pilvormige baan onderverdeeld in zes stappen met drie deelstappen per stap:
- Oriënteren
- Verhelder opgave
- Ga in gesprek
- Maak startnotitie
- Analyseren
- Stel gebiedsprofiel op
- Vul aan
- Analyseer gezondheidsimpact
- Duiden
- Bespreek bevindingen
- Beoordeel en prioriteer
- Zo nodig: onderzoek nader
- Gezond ontwerpen
- Verken opties
- Adviseer
- Borg besluit
- Implementeren
- Vertaal naar plan
- Voer uit
- Borg beheer
- Monitoren en evalueren
- Monitor inhoud en proces
- Evalueer
- Stel bij
Door de baan heen lopen drie grafieklijnen die staan voor de drie archetypische partijen die deel uitmaken van dit proces: professionals, opdrachtgevers en belanghebbenden. De golvende grafieklijnen staan symbool voor de wisselende betrokkenheid van partijen in het proces: soms neemt deze toe tijdens belangrijke beslismomenten of bijeenkomsten en af wanneer het kernteam opgehaalde input gaat verwerken. Voor meer informatie over deze partijen zie de kop “Welke partijen betrekken”.
In het midden is ter illustratie de (on)gezonde leefomgeving weergegeven met onder andere aandacht voor groen, milieuaspecten, sporten & spelen en actieve mobiliteit.
Wat kun je met het stappenplan?
Per stap zie je:
- Wanneer je de stap kunt gebruiken;
- Hoe je de stap uitvoert en welke partijen je kunt betrekken;
- Welke aandachtspunten belangrijk zijn;
- Welk resultaat de stap oplevert;
- Welke hulpmiddelen en instrumenten beschikbaar zijn.
Door het stappenplan te gebruiken, krijg je meer inzicht in de kwaliteit van de leefomgeving en de samenhang ervan met gezondheid in wijken of buurten. Het helpt je om ambities te formuleren, prioriteiten te stellen en passende maatregelen te maken. Zo werk je samen met professionals, bewoners en andere belanghebbenden doelmatig aan een gezonde leefomgeving.
Ga naar de stappen:
Oriënteren
Waar sluit je bij aan?
Analyseren
Wat speelt er?
Duiden
Wat zijn je bevindingen?
Gezond ontwerpen
Wat is je oplossing?
Implementeren
Hoe voer je het uit?
Monitoren en evalueren
Is je doel bereikt?
Hoe gebruik je het stappenplan?
De zes stappen in het stappenplan volgen elkaar logisch op. In een ideale situatie doorloop je alle stappen even aandachtig. In de praktijk is dit niet altijd haalbaar. Misschien ben je al verder in een (lopend) proces of heb je beperkte tijd voor sommige stappen. Gebruik het stappenplan daarom op een flexibele manier zodat het past bij de fase, de capaciteit, beschikbare tijd en lokale context van jouw project. Tijdens én na het doorlopen van de stappen is het belangrijk om de voortgang en resultaten te monitoren en te evalueren. Zo kun je waar nodig bijsturen.
Wanneer zet je het stappenplan in?
Je kunt dit stappenplan op verschillende momenten en voor verschillende doelen en schaalniveaus inzetten. Bijvoorbeeld voor:
- het opstellen van een omgevingsvisie of input voor een nota volksgezondheidsbeleid voor een specifiek gebied (gemeente/wijk/buurt)
- gebiedsontwikkeling: de inrichting van een nieuwe wijk of buurt
- concrete projecten en plannen in bestaande wijken of buurten, zoals een herontwikkeling
De manier waarop je het stappenplan toepast en de doorlooptijd, verschillen per project. De voorbeelden in dit stappenplan laten zien hoe het in verschillende situaties kan worden toegepast.
Welke partijen betrekken?
Bij het doorlopen van de stappen kunnen verschillende partijen betrokken zijn. Welke partijen je betrekt, hangt af van de vraag, de projectfase en de lokale situatie. In de visualisatie is dit verbeeld door golvende lijnen van variabele hoogte rond het stappenplan. In het kader staat een overzicht van de partijen die je kunt betrekken bij het stappenplan. Op hoofdlijnen zijn de volgende partijen te onderscheiden:
- Opdrachtgevers
Dit is de partij die formeel verantwoordelijk is voor de inrichting van een gezonde leefomgeving en daar een opdracht voor heeft uitgezet bij het kernteam. De opdrachtgever keurt de aangedragen plannen goed en is eindverantwoordelijk voor het resultaat. Meestal is de gemeente (in de vorm van het college van B&W) verantwoordelijk voor beleid en beleidsuitvoering in een bepaald gebied (gemeente, wijk of buurt) en treden zij op als opdrachtgever. - Professionals
Dit zijn alle partijen die vanuit hun professionele rol de leefomgeving analyseren, ontwerpen, realiseren, beheren of hierover kunnen adviseren. Denk hierbij aan:- GGD, omgevingsdienst, RO-adviseur, wijkmanager, kennisinstelling
- ontwerper, bouwkundige, projectontwikkelaar, aannemer, beheerder
- Belanghebbenden (waaronder inwoners)
Dit zijn partijen die geraakt worden door ontwikkelingen in een bepaald gebied en/of die invloed willen uitoefenen gezien hun behoeften en belangen. Het gaat om (huidige of toekomstige) inwoners of gebruikers van een bepaald gebied en daarnaast om ondernemers, buurtorganisaties, zorg- en onderwijsinstellingen en natuur- en sportorganisaties.
Afhankelijk van de vraag, de omvang en het beschikbare budget kan worden samengewerkt met diverse partijen. Daarbij kun je denken aan:
- Gemeente
gemeentelijke specialisten uit in elk geval het ruimtelijke-, fysieke (milieu), sociale- en gezondheidsdomein. - De GGD, veiligheidsregio, omgevingsdienst en/of provincie
Deze partijen kunnen gericht bijdragen met hun lokale en regionale kennis en expertise over een gezonde en veilige leefomgeving. - Belanghebbenden of stakeholders
Dit zijn partijen die geraakt worden door ontwikkelingen in een bepaald gebied en/of die invloed willen uitoefenen gezien hun behoeften en belangen.
Het gaat om (huidige of toekomstige) inwoners van een bepaald gebied en daarnaast om buurtorganisaties, zorg- en onderwijsinstellingen, natuur- en sportorganisaties en ondernemers. - Algemene Kennisinstituten
Kennisinstituten, zoals hogescholen, universiteiten en het RIVM, kunnen ondersteuning bieden bij onderzoek, monitoring, evaluatie en beleidsontwikkeling. Studenten van deze instituten kunnen ook een goede bijdrage leveren aan (delen van) een project en de evaluatie ervan. - Partijen met thematische expertise, zoals:
- Pharos: expertisecentrum voor terugdringen van gezondheidsverschillen
- Platform31: kennis- en netwerkorganisatie gericht op ruimtelijke vraagstukken
- Kenniscentrum Sport en Bewegen: expertisecentrum voor o.a. de beweegvriendelijke leefomgeving
- CROW: kennisplatform gericht op infrastructuur, openbare ruimte en veiligheid
- Movisie: kennisinstituut voor aanpak van sociale vraagstukken)
- Andere mogelijke partner-organisaties
Er zijn nog meer partnerorganisaties mogelijk. Zie voor een overzicht de publicatie LEGO: bouwstenen voor leefomgeving en gezondheid (RIVM, 2021).
Voor je begint: stel een kernteam samen
Stel eerst een kernteam samen. Met dit team doorloop je de stappen: zo bereid je het project voor, stel je een startnotitie op en begeleid je waar nodig het vervolg van het proces. Waar moet je op letten bij het samenstellen van een kernteam?
- Stel vast wie het kernteam trekt;
- Zorg dat er mensen uit fysiek/ruimtelijk en sociaal/gezondheidsdomein meedoen;
- Bekijk de Handreiking samen werken aan een gezonde leefomgeving als je meer wilt weten over hoe en met wie je kunt samenwerken.
Terwijl je bezig bent: blijf communiceren
Gebiedsgerelateerde projecten hebben vaak een lange doorlooptijd. Mede daarom is het belangrijk om alle partijen, ook inwoners en andere belanghebbenden, actief te informeren over de voortgang.
Wie heeft het ontwikkeld?
Het RIVM ontwikkelde dit stappenplan in samenwerking met GGD’en binnen het Programma Gezonde Leefomgeving, in opdracht van (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport).