Kenniscafé netwerk Maak Ruimte voor Gezondheid | 23 juni 2022

'Wonen op hoogbelaste locaties: ambities en weerbarstige praktijk'

 

Bijna 40 professionals werkzaam aan een Gezonde Leefomgeving verzamelden zich op 23 juni in Utrecht. Een warme dag die het enthousiasme van de deelnemers en de discussie niet kon drukken tijdens deze eerste fysieke bijeenkomst van het netwerk Maak Ruimte voor Gezondheid sinds de COVID restricties. 

We komen samen op een locatie te midden van intensieve woningbouwconstructie rondom het Utrecht Centraal Station. Een passende locatie voor de bijeenkomst ‘Wonen op hoogbelaste locaties: grote ambities en weerbarstige praktijk’. Marieke Theeuwen (provincie Utrecht) en Maaike van Zijverden ( GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) regio Utrecht) komen aan het woord. Zij gaan in op de rol en het beleid van de provincie en de GGD in de regio rondom omgevingsbeleid, keuzes en afwegingen rondom het realiseren van een gezonde en veilige leefomgeving. Brigit Staatsen ( RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu)), verwelkomt iedereen namens het kernteam van het netwerk Maak Ruimte voor Gezondheid.

woningbouw van onder gefotografeerd, en staan 2 hijskranen uit te rijzen boven de bouw.

Samenwerken aan de puzzel van ruimte

Marieke Theeuwen van de provincie Utrecht trapt af en zet meteen de context neer: "Nee, de provincie bouwt geen woningen; maar maakt wel beleid en regels die hierop van invloed zijn". De provincie ondersteunt hierin met name gemeenten: "Gezamenlijk werken we aan de puzzel van ruimte".

Het omgevingsbeleid van de provincie Utrecht en de 6 hoofdprincipes binnen de omgevingsvisie (zie presentatie) leiden tot verschillende ambities. Hoofdkeuzes die als gevolg van dit omgevingsbeleid rondom wonen en milieukwaliteit door de provincie gemaakt, zijn: 

  • Duurzaam, gezond en veilig bereikbaar, met prioriteit bij fiets- en OV-ontwikkeling.
  • Vitale steden en dorpen: woningbouw vooral rond OV-knooppunten en binnen bestaand stedelijk gebied.
  • Verbeteren milieukwaliteit, beperken blootstelling, streven naar WHO-advieswaarden lucht en geluid. Hierin staat gezondheidswinst centraal.

Marieke legt uit dat dit logische keuzes lijken met voldoende draagvlak. Echter, vaak kom je toch uit op potentieel bouwen op plekken met een slechte(re) milieukwaliteit. In de provincie Utrecht komt dit met name door de hoeveelheid infrastructuur. Hier volgt een dilemma: er zijn wel veel woningen nodig en wettelijk mag je er bouwen, maar kunnen hier geen betere keuzes in worden gemaakt?

In het Omgevingswetprogramma Gezond en Veilig 2022-2025 is plaats voor een nieuwe tool: de Gezondheidsscan. Een werkwijze (momenteel nog in ontwikkeling) van de provincie om vroegtijdig aandacht te hebben voor de effecten voor een gezonde leefomgeving in beleidsontwikkelingen en gebieds- of locatieontwikkelingen. De Gezondheidsscan zorgt ervoor dat vroeg in het proces focus is op verschillende aandachtspunten, waaronder groen, milieukwaliteit en klimaatadaptatie. Neem je deze afwegingen niet tijdig mee? Dan is het vaak later in het proces (nog) veel lastiger om een goede kwaliteit te realiseren.

Er is nu steeds meer sprake van integraal omgevingsbeleid door elke overheid, maar de praktijk is natuurlijk ingewikkeld. In gebiedsvisies en -projecten wordt samengewerkt met veel verschillende partijen. Zij moeten het eens worden over ambities, doelen en de uitwerking. Ook al zien we vaak dezelfde ideeën, het wordt per thema verder concreet gemaakt en op detail zien we dat dit toch vaak anders wordt ingevuld. Dit maakt het lastig om een hoge ambitie vast te houden; bijvoorbeeld als de partners een net wat lagere, of geen specifieke, ambitie hiervoor geformuleerd hebben. Bovendien is het in de praktijk ook niet altijd even makkelijk om alle hoge ambities tegelijkertijd te realiseren.

Marieke presenteert twee casussen en de dilemma’s waar deze mee gepaard gaan:

  • Casus 1: Een locatie met een betere milieukwaliteit, maar waar frequent openbaar vervoer niet mogelijk is. Het resultaat als je hier gaat bouwen? Een toename in autoverkeer. Het dilemma: Waar kies je voor? Meer autoverkeer of toch bouwen op een locatie met een mindere milieukwaliteit maar met OV mogelijkheid? In deze casus is in de regio Utrecht nu gekozen voor deze laatste optie, waarbij ze extra maatregelen treffen voor milieukwaliteit.
  • Casus 2: Gebiedsontwikkeling waar woningbouw moet komen. Een deel van de locatie heeft hoge natuurwaarden en een betere milieukwaliteit dan de rest van het gebied. Van dat mooie groen wordt gebruik gemaakt door huidige omwonenden voor recreatie en gezondheid. Moet je dan gewenste woningen daar neerzetten ten koste van de natuur, het groen of puzzelen op de plek met de mindere milieukwaliteit, zodat huidige en toekomstige omwonenden van het groen gebruik kunnen maken?

In dit soort casussen kan de gezondheidsscan worden toegepast en eventuele verschuivingen worden gemaakt. Maar de praktijk blijft: alle wensen meenemen en realiseren is een grote ruimtelijke puzzel.

Marieke Theeuwen staat voor de zaal haar praatje te houden

Marieke Theeuwen tijdens haar presentatie

GGD: tijdig aan tafel en concreet advies

Maaike van Zijverden ( GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) regio Utrecht) is de tweede spreker aan zet. De GGD werkt met veel partijen samen in hun advisering voor ruimtelijke ontwikkeling, met speciaal oog voor kwetsbare groepen. Zij worden via verschillende wegen benaderd: vanuit directe verzoeken van gemeenten, in het kader van regionale samenwerkingsverbanden en vanuit provincie en ketenpartners. De focus van de GGD ligt met name bij omgevingsvisies. Op termijn ook omgevingsplannen en vergunningen. Hierin worden complexe zaken zoals rondom het bouwen van nieuwe wijken, energietransitie en veehouderijen geregeld.

Samen met o.a. de provincie probeert de GGD vroegtijdig kennis over te brengen bij gemeenten. Hierbij is het van belang op het juiste moment aan tafel te zitten om op tijd te adviseren, omdat er in die fase met relatief kleine maatregelen goed rekening kan worden gehouden met gezondheid.

Het advies van de GGD aan gemeenten kan verschillende vormen aannemen, met als uitgangspunt de kernwaarden van de GGD. Die kernwaarden betreffen de leefomgeving, mobiliteit en gebouwen. Hierin zitten de gezondheidskundige advieswaarden van de GGD verwerkt, die puur gebaseerd zijn op gezondheidseffecten (wetenschappelijk onderbouwd door RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu)). Deze zijn  strenger dan de Nederlandse normen, wat nodig is aangezien de meeste gezondheidsschade in Nederland plaatsvindt onder die normen.

De GGD neemt verschillende stappen om te adviseren over bouwen op belaste locaties met beperkte ruimte:

  • Stap 0: Educatie gezondheid en fysieke leefomgeving. Informeren over gezondheidsrisico’s voordat plannen definitief zijn. 
  • Stap 1: Werk samen in een vroeg stadium. Ken, betrek en informeer elkaar.
  • Stap 2: Op tijd aan tafel om haakjes voor gezondheid aan te kunnen brengen in visies en plannen.
  • Stap 3: Gezondheidsinformatie over de locatie overbrengen op een behapbare manier. Tip: maak het visueel!
  • Stap 4: Mogelijke maatregelen voor belaste locatie. Denk aan concrete gezondheidsbeschermende aanbevelingen, zoals een woonwijk 50 meter verder van de snelweg af plaatsen om de gezondheidsgevolgen te verlagen. En gezondheidsbevorderende aspecten zoals aangename groene plekken binnen 300 m bereikbaar voor iedereen.
  • Stap X: Andere factoren in het spel. Het valt (nog steeds) op dat het sociale en fysieke domein niet geheel bij elkaar zijn aangehaakt. Zet hierop in.

Tot slot blijft woningbouw en omgevingsplannen ook een geldkwestie. Zelfs als je er vroeg bij bent kan de uiteindelijke discussie om budget de plannen buigen. Blijf daarom betrokken bij het hele proces om de juiste keuzes voor gezondheid te kunnen blijven meenemen.

De geadviseerde maatregelen betreffen gezondheidsbevordering en gezondheidsbescherming. Maaike benadrukt dat je slechte milieukwaliteit niet kan compenseren met bijvoorbeeld meer groen. Blijf werken aan het verbeteren van de milieukwaliteit: het is soms niet heel moeilijk en goed mogelijk binnen de plannen.

Maaike van Zijverden staat voor een zaal met deelnemers te spreken.

Maaike van Zijverden aan het woord 

Discussie

Herkenbaar voor gemeenten

De aanwezige gemeenten herkennen het dilemma van bouwen op hoogbelaste locaties. Verblijftijd en tot welke kwetsbare groep je hoort zijn ook criteria bij maken van keuzes. En soms weegt een ander belang zwaarder (zoals het toestaan van een kinderdagverblijf). Door slim ontwerpen, zoals bijvoorbeeld het draaien van gebouwen tegen geluidsoverlast en het plaatsen van woningen verder van wegen of sporen af, kun je de overlast van milieuverontreiniging deels verminderen. Je kunt slechte milieukwaliteit niet compenseren met bijvoorbeeld meer groen. Blijf werken aan het verbeteren van de milieukwaliteit, met ook aandacht voor gezondheidsbevordering.

Gezondheid naar een hoger niveau tillen

Hoe kan gezondheid, naast de normen voor gezondheidsbescherming en bewegen, echt op een hoger plan gebracht worden? Gezondheidsbevordering is vaak lastig in waarden uit te drukken. De kernwaarden van de GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) bieden een aanknopingspunt. Een tip is om niet te lang te wachten in het proces (bijvoorbeeld tot alles wetenschappelijk en kwantitatief onderbouwd is), maar te kijken naar een breder (en misschien minder uitgewerkt) plaatje. Een goed voorbeeld komt uit de Metropoolregio Amsterdam. In de quickscan gezondheidseffecten van de verstedelijkingsstrategie van Amsterdam is bewust gekozen om breed naar verschillende factoren te kijken over de gehele regio. Door niet af te wegen maar kwalitatief deze bevindingen ruimtelijk op elkaar neerleggen, leidt dit tot een andere discussie en inzichten en meer aandacht voor gezondheidsbevorderende en sociale factoren. Ook ‘Check je plek’ is een goede tool om te gebruiken als basis om ambities voor gezondheidsbescherming en -bevordering te ondersteunen.

Welzijn en sociaal kapitaal

We hebben het over een brede context van gezondheid, welzijn en kapitaal. Groen heeft bijvoorbeeld naast een waarde voor gezondheid ook een waarde voor sociaal kapitaal. Groene ontmoetingsplekken vormen een mogelijkheid voor mensen om samen te komen. Voor verschillende partijen in gebiedsontwikkeling is dat brede plaatje belangrijk; zij beperken zich niet tot gezondheid alleen. 

Wees concreet en maak slimme keuzes

Het is echter belangrijk om, naast het hebben van een brede visie op een gezonde inrichting van deze leefomgeving, tevens concreet te zijn over hoe slimme keuzes gemaakt kunnen worden voor een gezonde leefomgeving. Een goed voorbeeld van hoe je dit kunt doen is bijvoorbeeld STOMP, dat praktisch toepasbaar is bij gebiedsontwikkeling. STOMP staat voor eerst kijken naar Stappen, en vervolgens naar Trappen, Openbaar vervoer, Mobility as a Service (MaaS) en als laatste naar de Particuliere auto. Er zijn brede visies en brede principes nodig, die vertaald moeten worden naar praktische hulpmiddelen en oplossingen. Meerdere aanwezigen onderstrepen het belang om te bij het ontwerpen te beginnen met voetgangers en fiets, en pas op het laatst de auto. Het 3-30-30 principe is ook zo’n vuistregel, uit elk raam moet je 3 bomen kunnen zien, 30% kroonbedekking in de wijk en op 300 meter een bereikbare groene plek.

Soms lijkt het of alleen lijstjes worden afgevinkt, als teken van "we nemen het mee". Zo staat in documenten bijvoorbeeld wel vaak gezondheid genoemd, maar als je vraagt wat daar precies mee wordt bedoelt of wat de concrete plannen zijn om dit aan te pakken blijft het vaak onduidelijk. Het is belangrijk om de waarde van een gebied vast te stellen: wat is de waarde nu, wat krijgen we straks en wat kunnen we toevoegen. Een groene locatie of een plek waar nu veel sociale verbondenheid en ontmoetingen zijn komt niet zomaar weer terug.

Belangrijk bij gezondheidsbevordering is om het sociaal domein er bij te betrekken.

Aantal deelnemers luisteren naar mensen in de zaal tijdens de discussie

 

Deelnemers staan op het dakterras te borrelen